Menu
  • صفحه اصلی
    • بخش انرژي با توجه به نقش دوگانه آن در خصوص تامين انرژي و درآمد ارزي كشور، زيربناي اصلي توسعه به شمار مي‌آيد و همواره داراي نقش بنيادي در بخشهاي اجتماعي ـ اقتصادي بوده است. بر اين اساس، ايجاد يك نظام يكپارچه از آمار و اطلاعات انرژي در كشور، با رويكرد مديريت صحيح اطلاعات، ايجاد هماهنگي بين مراكز توليد اطلاعات انرژي، يكسان سازي تعاريف، مفاهيم و روش هاي جمع‌آوري اطلاعات، دسترسي سريع مديران، كارشناسان و پژوهشگران حوزه انرژي به داده‌هاي دقيق و قابل اعتماد انرژي و در نهايت كمك به برنامه ريزي و سياستگذاري صحيح مديران در بخش انرژي از اهميت زيادي برخوردار است.

  • نمودار جریان انرژی
    • به‌طورکلی به‌منظور بررسي فرآيند توليد تا مصرف نهايي حامل هاي اوليه انرژي شامل نفت، گاز، زغال‌سنگ، سوخت‌های سنتي و انرژی‌های تجديدپذير و اطلاع از ميزان توليد و يا مصرف هر يك از آن‌ها در بخش هاي مختلف از تحليل جريان انرژي مبتني بر سيستم مرجع انرژي شامل سطوح انرژي اوليه، انرژي ثانويه و انرژي نهايي استفاده مي گردد. براين اساس مي توان اطلاعات سيستم انرژي كشور را از منابع توليد تا بخش هاي نهايي مصرف بر اساس قانون بقاي انرژي تراز نمود و تحولات آن را مورد تجزیه‌وتحلیل قرارداد.

  • ترازنامه هیدروکربوری
    • ترازنامه هيدروكربوري كشور با رويكرد تحليل جامع بخش انرژي هيدروكربوري و شناسايي تنگناها در بخشهاي عملياتي در گستره صنعت انرژي با تاكيد بر بخشهاي نفت و گاز در دو بخش با عنوانهاي هيدروكربوري و انرژي تنظيم شده است. در بخش هيدروكربوري وضعيت ذخاير، عمليات فرآورش و تبـديل و تبـادلات خـارجي كليـه حامـل هـاي انـرژي هيدروكربوري شامل نفت، گاز و زغال سنگ كشور و همچنين وضعيت جهاني آنها مورد تجزيه و تحليـل قـرار گرفته است. در بخش انرژي نيز حاملهاي انرژي هيدروكربوري به همراه ساير حاملهاي انرژي نظير انرژيهاي تجديدپذير و غيره از ديدگاه عرضه، مصرف، تلفات و بهينه‌سازي، تراز انرژي كل كشور و در نهايت شـاخص‌هـاي اقتصـادي/اجتمـاعي آن تجزيه و تحليل گرديده است.

  • دورنمای انرژی
    • دورنماي انرژي كشور از طريق مدلسازي توسعه داده شده به بررسي عملكردهاي فعلي و آتي بخشهاي توليد، تبديل و فرآورش، انتقال، واردات و صادرات نفت و گاز و ساير حامل‌هاي انرژي و در نهايت ارزيابي عرضه و تقاضاي كل انرژي در تعامل با بخشهاي اقتصادي و اجتماعي كه در ارتباط با سناريوهاي تحليل توسعه بخش انرژي انجام مي‌گيرد، بسترهاي لازم را جهت تحليل و امکان تصمیم‌گیری‌های آگاهانه و انتخاب مسیری مطمئن‌تر در توسعه بخش انرژي كشور فراهم‌ مي‌آورد.

  • پیوندها
    • در اين بخش آدرس وب گاه برخي از وزارتخانه ها، سازمان ها و موسسه هاي فعال در حوزه انرژي ارائه شده است

  • تبدیل واحدها
    • در اين بخش جداول مربوط به ضرايب تبديل واحدهاي انرژي كه در ترازنامه هيدروكربوري كشور به عنوان مبناي محاسبات مورد استفاده قرار گرفته‌اند، به تفكيك كميتهاي مختلف مانند ارزش حرارتي، جرم، حجم، واحدهاي انرژي، چگالي فرآورده‌هاي نفتي و پيشوندهاي SI ارائه شده‌اند.

  • ارتباط با ما
  • جستجو

فصل ششم

فصل ششم

عرضه نفت خام

عرضه فرآورده‌هاي نفتي

انتقال و توزيع فرآورده‏ هاي اصلي

عرضه گازسبك

عرضه انرژي الكتريكي

عرضه ساير حامل‌هاي انرژي

جمع‌بندي عرضه كل حامل‌هاي انرژي

وضعيت جهاني

آنچه دراین بخش به آن پرداخته می شود

عرضه حامل‌هاي انرژي مستقيماً بر اساس توليد و تغییر در موجودی گزارش مي‌گردد و چنانچه تأمین مصارف داخلي حامل‌هاي انرژي با كمبود روبرو باشد، عرضه آن‌ها شامل توليد و واردات آن حامل مي‌باشد. همچنین در صورت پیشی گرفتن تولید بر مصرف هر حامل، در صورت وجود بازارهاي بین‌المللی صادرات حامل انرژی موردنظر نیز امکان‌پذیر است.

فصل ششم

بخش ششم
عرضه انرژی

عرضه حامل‌های انرژی مستقیماً بر اساس تولید و تغییر در موجودی گزارش می گردد و چنانچه تأمین مصارف داخلی حامل‌های انرژی با كمبود روبرو باشد، عرضه آن‌ها شامل تولید و واردات آن حامل می باشد. همچنین در صورت پیشی گرفتن تولید بر مصرف هر حامل، در صورت وجود بازارهای بین المللی صادرات حامل انرژی موردنظر نیز امکان پذیر است. بر این اساس عرضه هر حامل انرژی در سیستم انرژی کشور همانطور که در فصل اصطلاحات و تعاریف نیز ارائه‌شده است شامل تولید بعلاوه واردات و منهای صادرات و همچنین بعلاوه برداشت از ذخایر یا منهای ذخیره سازی آن حامل (تغییر در موجودی) می باشد. بر این اساس عرضه هر یك از حامل‌های انرژی در دوره 95-1385 به شرح زیر مورد تجزیه‌وتحلیل قرارگرفته است. لازم به توضیح است که در این بخش علاوه بر محاسبه میزان عرضه حامل های مختلف انرژی، کارکرد سیستم های انتقال آن نیز که بعضاً در سطح انرژی اولیه (مانند نفت خام) و یا انرژی ثانویه (مانند فرآورده های نفتی) صورت می پذیرد نیز ارائه‌شده است.

1-6 عرضه نفت خام

عرضه نفت خام شامل تولید نفت خام از منابع نفتی داخلی، صادرات مستقیم و واردات نفت خام از كشورهای همسایه شمالی (سوآپ) می باشد. عرضه نفت خام در سال‌های 95-1385 در جدول 6-1 نشان داده‌شده است.

چنانكه در جدول6-1مشاهده می‌شود بخشی از تولید نفت خام در جدول فوق برای تأمین خوراك پالایشگاه‌های نفت و مابقی به‌عنوان صادرات مستقیم و صادرات به ازای واردات سوآپ و یا ذخیره عرضه شده است.

1-1-6 مایعات و میعانات گازی

عرضه مایعات و میعانات گازی كه تولید آن‌ها به تولید نفت خام و تولید گاز غنی بستگی دارد، پس از كسر مقدار تحویلی این محصولات به‌عنوان خوراك به پالایشگاه‌های نفت، و همچنین ارسال فرآورده‌های نفتی حاصل از آن از پالایشگاه‌هاشمی‌نژاد به شركت ملی پخش و تغییر در موجودی (مخازن ذخیره در پایانه‌ها، مخازن شناور و مخازن پالایشگاه‌های نفت) محاسبه می‌شود. به‌طوركلی مایعات و میعانات گازی به‌طور عمده به‌عنوان خوراك پالایشگاه‌های نفت، پتروشیمی، صادرات و مقداری نیز برای تزریق به نفت خام و همچنین تزریق در میدان نفتی رامشیر عرضه می‌گردد. جدول 6-2 عرضه مایعات و میعانات گازی را در سال‌های 95-1385 نشان می‌دهد.

چنانكه از جدول 6-2 مشهود است، عرضه مایعات و میعانات گازی در سال‌های اخیر با رشد قابل‌ ملاحظه‌ای افزایش داشته كه بیشتر به علت آغاز بهره‌برداری از فازهای جدید پارس‌جنوبی‌بوده به‌طوری كه عرضه این محصولات رشد متوسط 6/13 درصدی را در سال‌های 95-1385 داشته است.

2-1-6 انتقال نفت خام خوراك پالایشگاه‌ها

نفت خام خوراك پالایشگاه‌های كشور در سال 1395 از شركت ملی مناطق نفتخیز جنوب و شركت نفت مناطق مركزی ایران در جنوب بوسیله خط لوله منتقل شده و فقط خوراك پالایشگاه بندرعباس به‌وسیله كشتی از خارگ و خط لوله از قشم (نفت خام هنگام) و خوراك پالایشگاه لاوان مستقیماً در جزیره لاوان از نفت خام شركت نفت فلات قاره ایران تأمین و ارسال می‌شود.
آمار و اطلاعات مربوط به مسیر، طول و كاركرد خطوط لوله انتقال نفت خام در سال 1395 و همچنین كاركرد خطوط لوله به تفكیك در سال‌های 95-1388 و كل كاركرد و نرخ حمل در سال‌های 95-1388 به ترتیب در جداول 6-3 الی 6-5 نشان داده‌شده است. جدول 6-3 كاركرد و ظرفیت خطوط لوله انتقال نفت خام را در سال 1395 نشان می‌دهد.

جدول 6-4 كاركرد خطوط لوله نفت خام در سال‌های 1395-1390 را نشان می‌دهد.

همانگونه كه در جدول 6-4 نشان داده‌شده است كاركرد خطوط لوله نفت خام در سال 95 نسبت به سال 94 كاهش 1/63 درصدی داشته است كه عمدتاً ناشی از كمتر شدن خوراك پالایشگاه ها در سال 95 می باشد. جدول 6-5 روند تغییرات كاركرد حمل نفت خام خوراك پالایشگاه‌ها، و نرخ حمل را در سال‌های 95-1385 نشان می دهد.

همان‌طور كه ازجداول 6-3 تا 6-5 مشهود است، درسال1395 خطوط لوله انتقال نفت خام خوراك پالایشگاه‌ها، 31036/46 میلیون تن كیلومتر (و ازنظر حجمی 80019 میلیون لیتر) نفت خام را به پالایشگاه‌ها منتقل كرده‌اند كه در مقایسه با سال 1394، ازنظر كاركرد حجمی 2/85 درصد افزایش و ازنظر تن‌-كیلومتر جابجاشده 1/63 درصد كاهش نشان می دهد.
ارقام جدول 6-5 نمایانگر افزایش متوسط 1/21 درصدی تن‌-كیلومتر نفت خام جابجاشده در طی سال‌های 95-1385 می‌باشد، كه در چارچوب عملیاتی، تغییرنسبتاً محسوسی در چرخه عملیات خطوط لوله انتقال نفت خام در دوره مذكور محسوب می‌شود. نرخ هزینه حمل در این دوره 4/7 برابر شده و در سال 1395 نسبت به سال قبل 69/83 درصد افزایش نشان می‌دهد.

2-6 عرضه فرآورده های نفتی

1-2-6 گازمایع

گازمایع موردنیاز كشور از تولیدات پالایشگاه‌های نفت، پالایشگاه‌های گاز و برخی از مجتمع‌های پتروشیمی تأمین می‌گردد. مازاد نیاز مصارف داخلی كشور مطابق جدول 6-6 به‌عنوان ذخیره‌سازی یا برای صادرات اختصاص یافته است.
جدول 6-6 عرضه گازمایع در سال‌های 95-1385 را نشان می دهد.

چنان كه از جدول 6-6 مشهود است، در سال 1395 نیز مشابه با سال های اخیر با افزایش تولید كه در اثر شروع بهره‌برداری از طرح‌های تولید و بهینه‌سازی پالایشگاه‌ها ایجاد شده، واردات به‌شدت کاهش‌یافته و عرضه این فرآورده از طریق تولید داخل تامین شده است. در سال‌های 95-1385 تولید داخلی و واردات، به خصوص در سال‌های اخیر، روندی به ترتیب افزایشی و کاهشی داشته است، به طوری که در سالهای 94 و 95 واردات این فراورده صفر گردیده است. در سال های 95-1385 روند عرضه گاز مایع در كشور روندی نزولی را طی كرده و به طور كلی در طول دوره مذكور، میانگین عرضه سالانه گازمایع به علت گسترش گازرسانی در كشور با نرخ كاهشی در حدود 1/57 درصد روبرو بوده است.

2-2-6 بنزین موتور

بنزین موتور موردنیاز جهت مصارف داخلی، از تولید پالایشگاه‌های داخلی تأمین می گردد ولی از آنجایی‌كه تاكنون تولید داخلی برای تأمین نیازها كافی نبوده، لذا واردات این فرآورده را اجتناب ناپذیر كرده است. بدین ترتیب عرضه این فرآورده مجموعه ای از تولید پالایشگاه‌های داخلی، واردات از خارج و تغییر در موجودی بوده است.
عرضه بنزین موتور در سال‌های 95-1385 در جدول 6-7 نشان داده‌شده است.

چنان‌كه در جدول 6-7 مشاهده می‌شود، در سال 1395کاهش تولید داخلی و افزایش شدید مصرف، افزایش 21/13 درصدی واردات را به همراه داشته است. عرضه این فرآورده در سال 1395 نسبت به سال قبل 4/49 درصد افزایش یافته است. در دوره 95-1385 نیز هرچند تولید داخلی افزایش یافته ولی به علت افزایش رشد مصرف این فرآورده،‌ تاكنون هیچ‌گاه واردات حتی با آغاز سهمیه‌بندی از سال 1386 و یا اجرای قانون هدفمندی یارانه‌ها در سال 1389 متوقف نشده است. متوسط رشد عرضه بنزین موتور در کشور طی دوره 95-1385 معادل متوسط 0/1درصد بوده است که متاثر از کنترل رشد متوسط مصرف این فرآورده با سیاست سهمیه‌بندی بنزین می‌باشد.

3-2-6 نفت‌سفید

نفت‌سفید موردنیاز جهت مصارف داخلی، از تولید پالایشگاه‌های داخلی تأمین می گردد. از آنجایی كه مصرف این فرآورده با گسترش و توسعه گازرسانی و جایگزینی آن با گاز در بخش‌های خانگی، تجاری و صنعتی در سال‌های اخیر کاهش‌یافته، لذا عرضه این فرآورده فقط متكی به تولید پالایشگاهای داخلی و تغییر در موجودی بوده است.
جدول 6-8 عرضه نفت سفید را در سال‌های 95-1385 نشان می دهد.

چنانكه در جدول 6-8 مشاهده می‌شود، عرضه نفت سفید در سال 1395 نسبت به سال 1394 كاهشی 9/92 درصدی داشته است. همراه با این كاهش تولید نیز 23/80 درصدکاهش یافته است. به‌طور كلی میزان عرضه این فرآورده در بازه زمانی 95-1385 كاهشی معادل 7/58 درصد داشته است.

4-2-6 نفت گاز

نفت گاز موردنیازبه‌منظور مصارف داخلی از تولید پالایشگاه‌ها تأمین می گردد ولی از آن جایی‌كه در سال‌های اخیر، كشور در فصل سرما با كمبود گاز مواجه بوده، لذا برای تأمین كمبود سوخت نیروگاه‌های حرارتی و برخی از صنایع، عرضه این فرآورده، متكی به مجموعه ای از تولیدات داخل، واردات و تغییر در موجودی بوده است.
جدول 6-9 عرضه نفت گاز را در سال‌های 95-1385 نشان می دهد.

جدول فوق نشان می دهد درسال 1395، با افزایش اندک تولید داخلی 0/05 درصدی، عرضه این فرآورده با كاهش 1/76 درصدی نسبت به سال قبل روبه‌رو بوده است. در سال‌های 95-1385 نیز، مشاهده می‌شود كه علی‌رغم اینكه تولید داخلی نفت گاز اغلب با افزایش روبرو بوده (به‌جز در سال 1393 و 1394 كه کاهش‌یافته) لیكن با وجود گاز جهت تأمین سوخت نیروگاه‌های حرارتی، واردات این فرآورده را از سال 1385 (به جز در سال 1390 و 1394كه تولید داخلی با افزایش قابل ملاحظه‌ای همراه بوده و از طرفی رشد مصرف این فرآورده در سایر بخش‌های غیرنیروگاهی در این سال با اجرای قانون هدفمندی یارانه‌ها كنترل و مدیریت شده) اجتناب‌ناپذیر كرده است. از طرفی با عنایت به قطع واردات از طریق برش سنگین از صنعت پتروشیمی در انتهای سال 92، ملاحظه می گردد که میزان واردات واقعی این فرآورده از سال 94، صفر گردیده است.

5-2-6 نفت كوره

نفت كوره موردنیاز جهت مصارف داخلی، از تولید پالایشگاه‌های داخل تأمین می گردد و از آنجایی‌كه در سال‌های متمادی گذشته، مقدار تولید همواره مازاد بر مصرف داخلی بوده لذا مازاد این فرآورده برای صادرات و ذخیره در مخازن عرضه شده است. بر این اساس مجموع تولید داخلی و صادرات و تغییرات در موجودی، عرضه این فرآورده را تشكیل می‌دهد.

جدول6-10 عرضه نفت كوره را در سال‌های 95-1385 نشان می دهد.

جدول فوق نشان می دهد كه در سال 1395 با استمرار طرح‌های توسعه و بهینه‌سازی پالایشگاه‌ها، تولید داخلی نفت‌كوره كاهش یافته است. همراه با افزایش 65/98 درصدی صادرات و کاهش میزان ذخایر، عرضه این فرآورده نیز با رشد كاهشی 47/67 درصدی نسبت به سال قبل مواجه بوده است. عرضه نفت كوره در طول دوره 95-1385 دارای كاهش متوسط 6/74 درصدی بوده است.. این امر نمایانگر كفایت تولید برای تأمین مصارف داخلی و صادرات این فرآورده در كشور بوده است. در سال های 95-1385 علی رغم افزایش خوراك پالایشگاه های داخلی جهت تولید فرآورده های سبك و تغییر در الگوی تولید پالایشگاه ها به‌طور كلی تولید نفت كوره نوسانات اندكی داشته و در نتیجه عرضه این فرآورده در داخل كشور مطابق با شرایط آب و هوایی و همچنین استفاده از آن به عنوان سوخت جایگزین (به علت محدودیت گازرسانی به نیروگاه‌ها و صنایع) نیز همراه با صادرات و برداشت یا ذخیره سازی این فرآورده، با نواسانات كمی تولید داشته است، مواجه بوده است.

6-2-6 سایر فرآورده‌های نفتی

فرآورده‌هایی هستند كه عرضه آن‌ها به‌صورت زیر تعریف‌شده است:
– نفتای سبك و سنگین، پلاتفورمیت، هیدروژن، پنتان، اتان و نفت‌سفید صنعتی كه به‌عنوان خوراك مجتمع‌های پتروشیمی (فرآورده‌های غیرانرژی‌زا) مصرف می‌شود و عرضه آن‌ها فقط متكی به تولید می‌باشد. محصولات باقیمانده از فرآورده‌های مذكور كه معمولاً شامل نفتای سبك و سنگین می‌باشند، ‌به‌عنوان صادرات عرضه می‌گردد.
– سوخت‌های هوایی كه عرضه ‌آنها متكی به تولید و تغییر در موجودی می‌باشد.
– روغن خام، آیزوریسایكل،‌ مالچ، قیر و سایر(فرآورده‌های غیرانرژی‌زا) كه عرضه آن‌ها متكی به آمار فروش واقعی آن‌ها تعریف‌شده است.
جدول 6-11 عرضه سایر فرآورده‌های نفتی را در سال‌های 95-1385 نشان می دهد.

چنانكه جدول فوق نشان می‌دهد، در سال‌های 95-1385 میزان عرضه فرآورده‌های مایع پالایشگاه‌های نفت، و محصولات گازی پالایشگاه‌های نفت به‌عنوان خوراك صنایع پتروشیمی با كاهش مواجه بوده است. همچنین در دوره موردنظر عرضه سوخت‌های هوایی و سایر فرآورده‌های غیرانرژی‌زا نیز افزایش یافته است. همچنین عرضه سوخت‌های هوایی كه متناسب با نیاز به سوخت جت سبك، سنگین و سوخت هوایی تغییر می كند، به میزان 8/32 درصد افزایش داشته است.
عرضه خوراك‌پتروشیمی ‌(نفتا+پلاتفرمیت، نفت‌سفید صنعتی، بنزن و پروپیلن) و خوراك (گازپروپان‌مایع، هیدروژن، پنتان، گازاتان) در سال 1395 نسبت به سال 94 به ترتیب 9/42 و 93/57 درصدكاهش داشته است.

3-6 انتقال و توزیع فرآورده‏های اصلی

1-3-6 انتقال فرآورده‏ های نفتی

انتقال فرآورده‏های نهایی از انبارهای جانبی پالایشگاه‌ها به انبارهای تداركاتی و اقماری كلان شهرها و همچنین از آنجا با وسایل مختلف حمل به مجاری توزیع صورت می‏گیرد.
در جداول 6-12 الی 6-15 به ‌ترتیب مشخصات خطوط لوله انتقال فرآورده‏های نفتی در مسیرهای مختلف در سراسر كشور، میزان كاركرد انواع وسائل حمل فرآورده‏های نفتی در سال 1395 در مقایسه با سال 1394 و آمار كاركرد و هزینة حمل آن‌ها به تفكیك در سال‌های 95-1385 نشان داده‌شده است.

1-1-3-6 خطوط لوله

شركت خطوط لوله و مخابرات جهت تأمین بدون وقفه خوراك نفت خام پالایشگاه‌ها و سوخت موردنیاز كشور در سال 1395، با راهبری از طریق 11 منطقه عملیاتی، به‌وسیله 13 هزار كیلومتر خط لوله، 186 مورد تاسیسات و ایستگاه‌های فشارشكن و ایستگاه‌های تقویت فشار و همچنین 215 ایستگاه مخابراتی همراه با بیش از 2 هزار كیلومتر فیبر نوری كه به موازات خطوط لوله كشیده شده است، انتقال نفت خام و فرآورده‌های نفتی را از مبادی تولید به مبادی مصرف انجام داده است. در حال حاضر 17 نیروگاه بزرگ به خط لوله فرآورده متصل هستند كه نفت‌گاز و نفت‌كوره آن‌ها از این طریق تأمین می‌شود. در سال 1395 حدود 53181 میلیون تن كیلومتر نفت خام و فرآورده‌های نفتی (از لحاظ حجمی 177137 میلیون لیتر) به‌وسیله خطوط لوله جابجا شد كه از این میان 31036 تن كیلومتر نفت خام (از لحاظ حجمی 80019 میلیون لیتر) و 22145 تن كیلومتر فرآورده‌های نفتی (97118 میلیون لیتر) بوده كه درمجموع نسبت به سال گذشته (357 میلیون تن كیلومتر) افزایش كاركرد 0/67 درصدی انتقال نفت خام و فرآورده‌های نفتی را نشان می‌دهد.
آمار یاد شده نشان می دهد كه در سال 1395 حدود 58/2 درصد حجمی در جابجایی فرآورده‏های نفتی به‌وسیله خط لوله انجام شده (از لحاظ جابجایی 22145 میلیون تن‌كیلومتر و از لحاظ حجمی 97118 میلیون لیتر) كه در مقایسه با سال 1394 (از لحاظ جابجایی 21359 میلیون تن‌كیلومتر و از لحاظ حجمی 89407 میلیون لیتر) به ترتیب با 3/68 و 8/62 درصد ازنظرتن‌-كیلومتر جابجاشده و حجم حمل‌شده كاهش داشته است.
ضمناً ارقام جداول نشان می‌دهد كه میزان كاركرد خطوط لوله فرآورده‌های نفتی از سال 1385 به بعد در محدوده 21359 تا حداكثر27721 میلیون تن كیلومتر متغیر بوده، ضمن آنكه هزینه‏های حمل هر تن-كیلومتر در سال‌های 95-1385، حدود 4/7 برابر شده و در سال 1395 نیز نسبت به سال گذشته حدود 69/84 درصد افزایش یافته است.

2-1-3-6 نفتكش‏‌های جاده‌پیما

با توجه به گستردگی و حجم بالای فرآورده‌های نفتی، حمل‌ونقل آن‌ها در كشور حدود 5 درصد از كل حمل‌ونقل كشور را در برمی‌گیرد. به‌طور متوسط سالانه بین 60 تا 70 میلیارد لیتر فرآورده‌های نفتی توسط نفتكش جاده‌پیما جابه‌جا می‌شود كه در سال 1395 بیش از 31 درصد وزنی كل بار حمل فرآورده‌های نفتی در كشور را تشكیل داده است. مبادی حمل این نفتكش‏ها عمدتاً انبارهای نفت جنب پالایشگاه‌ها یا انبارهای تداركاتی و اقماری هستند كه فرآورده‌ها را به مراكز مصرف و جایگاه‌های عرضه منتقل می‌كنند.
ارقام جداول یاد شده نشان می‌دهد كه در سال 1395، 11877 میلیون تن-كیلومتر انواع فرآورده‏های نفتی (67318 میلیون لیتر از لحاظ حجمی) به وسیلة نفتكش‏های جاده‌پیما در سطح كشور جابجا شده كه در مقایسه با سال 1394، به ترتیب حدود 2/32 درصد ازنظر حجمی افزایش و 11/24 درصد ازنظرتن‌-كیلومتر جابجاشده به علت افزایش قابل ملاحظه شعاع متوسط حمل افزایش داشته است. بر این اساس ضمن آن كه نرخ هزینه‏های حمل (ریال- تن كیلومتر) با نفتكش‌های جاده‌پیما، در دوره 95-1385 حدود 5/9 برابر شده، در سال 1395 نیز افزایشی در حدود 6/36 درصد نسبت به سال قبل داشته است.

3-1-3-6 گازكش های جاده‌پیما

در سال 1395، همراه با افزایش تولید گاز مایع در پالایشگاه‌های كشور و كاهش شدید واردات آن برای تأمین مصرف این فرآورده در بخش‌ حمل‌و‌نقل، كه شركت ملی پخش مسئولیت حمل آن را به‌جایگاه‌های توزیع گازمایع به عهده دارد، میزان عملكرد تن‌-كیلومتر جابجاشده و حجم حمل این فرآورده به ترتیب 8/18 و 22/69 درصد نسبت به سال قبل افزایش یافته است. لازم به ذكر است نرخ هزینه‌های حمل این فرآورده در سال 1395 نسبت به سال گذشته 3/04 درصد افزایش نشان می‌دهد.

4-1-3-6 مخزن‏ دارهای راه‌آهن

مخزن‌دارهای راه آهن به‌طور معمول سوخت نفت‌كوره را به مقصد نیروگاه‌ها و مراكز عمدة صنعتی كشور و یا در صورت مازاد بر نیاز مصرف داخلی، از پالایشگاه‌ها به مبادی صادراتی حمل می‌نمایند. در سال 1395 «تن‌-كیلومتر» حمل شده به وسیلة راه‌آهن در مقایسه با سال 1394 حدود 21/07 درصد و «حجم» جابجاشده با این وسیله6/17 درصد افزایش را نشان می‌دهد. ضمن آن كه نرخ هزینه‌ حمل با این وسیله در سال 1395 با 7/8 درصد افزایش نسبت به سال قبل روبرو بوده است.
ضمناً قابل ذكر است كه علاوه بر اینكه همواره برنامه توسعه حمل‌ونقل‌ سوخت مایع با ناوگان ریلی در دستور كار بوده، میزان عملكرد حمل در سال‌های 95-1385 نشان می‌دهد كه از این وسیله حمل با نوساناتی در محدوده كاركرد 1482 تا حداكثر 2547 تن كیلومتر برای انتقال فرآورده‌ها استفاده شده و از حداكثر ظرفیت انتقال فرآورده‌ها با این وسیله در برخی از سال‌ها به‌طور كامل استفاده نشده است.

5-1-3-6 کشتی‌ها و شناورهای استیجاری

راهبری کشتی‌ها و شناورهای فرآورده‌بر استیجاری برای حمل فرآورده های نفتی توسط شركت ملی نفتكش ایران صورت می‌گیرد. در این ناوگان 11 فروند كشتی نفت كش و لندینگ كرافت به ‌منظور جابجایی فرآورده‌های مختلف نفتی و تأمین سوخت مایع موردنیاز مناطق ساحلی و جزایر در خلیج‌فارس تردد می‌كنند. جابجایی بخش عمده سوخت مایع بین بنادر و اسكله‌های نفتی بندرعباس، چابهار، بندرماهشهر و بوشهر از این طریق صورت می‌گیرد.
ارقام عملكرد در جداول نشان می‌دهد كه کشتی‌ها و شناورهای فرآورده‌‌بر استیجاری در سال 1395، معادل 1428 میلیون تن‌كیلومتر (و ازنظر حجمی 2711 میلیون ‌لیتر) فرآورده حمل كرده‌اند كه عملكرد جابجایی آن‌ها نسبت به سال قبل 36/62- درصد كاهش داشته است. شایان ذكر است نرخ هزینه حمل كشتی‌های استیجاری نسبت به سال 1394، 42/5 درصد افزایش و نرخ هزینه حمل با شناورهای استیجاری كه معمولاً حمل فرآورده‌ها به بنادر و جزایر كوچك را انجام می‌دهند، با افزایش 2/7 برابری مواجه بوده است.

جمع بندی

نتایج حاصل از آمار و اطلاعات انتقال و توزیع فرآورده های اصلی مندرج در جداول 6-12 الی 6-14 نشان می‌دهد كه به‌طور كلی به علت روند تقریبا بدون تغییر عرضه فرآورده‌ها و همچنین عدم كمبود گاز طبیعی كه افزایش شدید مصرف سوخت مایع و در نتیجه حمل آن را در پی‌ نداشته است، نمایانگر افزایش اندک عملیات انتقال و حمل فرآورده ها در سال 1395 به میزان 4/38 درصد نسبت به سال 1394، از لحاظ تن-كیلومتر جابجایی می‌باشد. جدول 6-15 هزینة كل و شعاع متوسط حمل انتقال فرآورده‏های نفتی با انواع وسایل حمل را در سال‌های 95-1391 نشان می دهد.
چنانكه جداول یاد شده نشان می‌دهند، در سال 1395 بیشترین میزان حمل ازنظر تن‌-كیلومتر جابجاشده متعلق به خطوط لوله فرآورده، با سهم 58/2 درصد از كل بوده و پس‌ از آن نفت‌كش جاده‌پیما (31/2 درصد)، مخزن‌دار ریلی (6/6 درصد)، حمل دریایی (3/7 درصد) انتقال فرآورده‌های نفتی را در سراسر كشور به عهده داشته‌اند كه در این بین، حمل به‌وسیله نفت‌كش جاده‌پیما بیشترین میزان هزینه صرف شده را با حدود 62/01 درصد از هزینه‌های كل انتقال و توزیع در مقایسه با 20/97 درصد برای خط لوله به خود اختصاص داده است. از طرفی هزینه‌های كل انتقال و توزیع در سال 1395 علی رغم انتقال فرآورده ها در متوسط شعاع حمل كمتر نسبت به سال 1394 به دلیل افزایش نرخ هزینه‌های حمل در كلیه وسایل انتقال نسبت به سال قبل حدود 35/16 درصد افزایش یافته است.
ضمناً متوسط شعاع حمل با انواع وسایل حمل در سال 1395 نسبت به سال قبل 1/95 درصد کاهش‌یافته و ازنظر متوسط پیمایش همچنان مانند سال‌های گذشته گازكش های جاده پیما بیشترین پیمایش را، با متوسط شعاع حمل حدود 999 كیلومتر در بین وسایل حمل‌ونقل دارا بوده و پس‌ازآن مخزن‌دارهای راه ‌آهن (858 كیلومتر)‌ كشتی‌های استیجاری (759 كیلومتر)، و خطوط لوله (552 كیلومتر)‌ قرار داشته‌اند.

2-3-6 توزیع فرآورده های نفتی

فرآورده های مختلف نفتی از انبارهای نفت تداركاتی، مناطق و ناحیه های عملیاتی با وسایل مختلف به مجاری فروش شامل فروشندگی‌های خصوصی، تعاونی، شركتی و جایگاه‌های سوخت در سراسر كشور حمل و توزیع می‌شود. وضعیت مجاری توزیع فرآورده های نفتی در جدول 6-16 نشان داده ‌شده است.

چنانچه از جدول فوق مشهود است، در سال 1395 تعداد مناطق عملیاتی نسبت به سال 1394 تغییر نداشته‌اند، لیكن تعداد نواحی عملیاتی وانبارهای ذخیره سازی افزایش و مجاری فروش کاهش یافته است. مجاری فروش در سال 1395 نسبت به سال 1394 حدود 2/78 درصد کاهش داشته است.
مجاری فروش به تفكیك مجاری عرضه در سال‌های 94-1388 كه توسط شركت ملی پخش ارایه شده، در جدول شمارة 6-17 آورده شده است.

چنان كه جدول فوق نشان می‌دهد در سال 1395 مجموع تعداد جایگاه‌های CNG تك منظوره و دو منظوره 2374 باب می باشد كه در مقایسه با مجموع جایگاه‌های CNG در سال 1394 كه تعداد آن‌ها 1916 باب بوده، مشخص می‌گردد كه جایگاه‌های CNG در سال 1395، به تعداد 458 جایگاه نسبت به سال 1394 افزایش ‌یافته است.

4-6 عرضه گاز

عرضه گاز در كشور مجموعه ای از منابع تولید داخلی از کارخانه‌های گاز و گازمایع، پالایشگاه‌های گازی و تاسیسات نم‌زدایی همراه با واردات و احتساب تغییرات در ذخیره خط و مخازن ذخیرة‌ گاز(تغییرات در مخازن گازی كشور با لحاظ بهره‌برداری از مخازن ذخیره ‌گازی محاسبه می‌شود) می باشد. واردات گاز از كشورهای همسایة شمالی تركمنستان و آذربایجان برای تأمین نیازهای مناطق شمال و شمال شرقی كشور باتوجه به توسعة گازرسانی و نوسانات فصلی مصرف گاز و همچنین مسافت زیاد منابع و تاسیسات تولید داخلی از مناطق مذكور كه اغلب در جنوب كشور قرار دارند، به‌عنوان مزیت اقتصادی عملیات گازرسانی در تأمین گاز مناطق مذكور از سال‌های گذشته مورد توجه قرارگرفته است.
جدول 6-18 مقدار عرضه گازسبك را در سال‌های 95-1385 نشان می دهد.

چنانكه در جدول فوق مشاهده می‌شود، عرضه گاز در سال 1395 نسبت به سال 1394 اندكی افزایش یافته است.

1-4-6 انتقال و شبكه های توزیع گازرسانی

1-1-4-6 خطوط لوله انتقال گاز

در سال 1395 مجموع گاز شیرین منتقل شده توسط شركت انتقال گاز شامل گاز شیرین تولیدی پالایشگاه‌های داخلی و واردات 214/68 میلیاردمترمكعب بود. انتقال این حجم گاز از 37573/38 كیلومتر خطوط انتقال گاز احداث شده، حدود 309/86 هزار كیلومتر شبكه شهری و روستایی اجرا شده، تعداد كل 80 ایستگاه و تاسیسات تقویت فشار و 276 دستگاه توربوكمپرسور، 40 مركز بهره‌برداری فعال و شبكه مخابراتی مدرن انجام می‌شود. لازم به توضیح است كه علاوه بر تعداد توربوكمپرسورهای فوق‌الذكر، 10 واحد توربوكمپرسور مربوط به ایستگاه‌های تقویت فشار در عسلویه وجود دارد. توان انتقال روزانه خطوط لوله فشار قوی انتقال گاز بیش از 700 میلیون مترمكعب گاز شیرین از مبادی تولید داخل (13 پالایشگاه گازی) و واردات از خارج به مبادی مصرف در بخش های اقتصادی/ اجتماعی كشور و صادرات بوده است. انتقال گازترش به‌وسیله خط لوله پنجم صورت می‌گیرد كه بخشی از گاز در طول مسیر برای پالایش به پالایشگاه‌های فجر جم و بید بلند و بخشی دیگر برای تزریق به میدان نفتی آغاجاری تحویل داده‌شده است. مركز دیسپچینگ این شركت به‌عنوان پل ارتباطی بین شبكه تولید و توزیع، مسئولیت جمع‌آوری، فشار افزایی و انتقال گاز در 10 منطقه عملیاتی كه كلیه استان‌های كشور را تحت پوشش قرار می‌دهد به عهده دارد. سامانه دیسپچینگ شركت ملی گاز ایران یكی از عوامل مهم در مدیریت مصرف و عبور از شرایط اضطراری گازرسانی در زمستان است، كه كنترل و نظارت بیشتر بر روند تولید، انتقال و مصرف گاز و نیز هدایت و جمع‌آوری به موقع و به روز داده‌های هر یك از بخش‌ها در نقاط مختلف كشور را به مراكز پردازش اطلاعات فراهم می‌نماید.
جدول 6-19حجم انتقال گاز توسط خطوط لوله فشار قوی را در سال های 95-1387 نشان می دهد.

چنانكه از جدول فوق مشهود است، در هشت سال گذشته رشد متوسط سالیانه حجم جابه‌جایی گاز شیرین به علت افزایش تدریجی تولید گاز و توسعه سریع شبكه انتقال گاز5/05 درصد افزایش یافته و در سال 1395 نیز با افزایش 4/86 درصد، 9/95 میلیارد مترمکعب افزایش داشته است.

2-1-4-6 وضعیت شبكه های توزیع گاز و گازرسانی

در جداول 6-20 الی 6-23 عملكرد شركت ملی گاز ایران در رابطه با وضعیت شبكه های توزیع گاز و گازرسانی در استان‌های مختلف در سال‌های 95-1385 و 95-1389نشان داده‌شده است.
در سال 1395 با توسعة شبكة گازرسانی به شهرها و روستاها، تعداد شهرهای تحت پوشش گازرسانی از 1063 در سال 1394 به 1085شهر در سال 1395 افزایش یافته و تعداد روستاهایی كه از نعمت گاز برخوردار بوده‌اند به 23206 رسیده است. بدین ترتیب تا پایان سال 1395 از مجموع تعداد شهرهای قابل گازرسانی كشور حدود 96/5 درصد شهرها به شبكه گازرسانی متصل شده اند و از تعداد كل روستاهای قابل گازرسانی كشور حدود 90 درصد گازرسانی شده است. بر این اساس 22 شهر و 2798 روستا در سال 1395 به شبكه گازرسانی اضافه شد.
همان‌طور كه در جداول ملاحظه می گردد طول شبكه گاز تا پایان سال 1385، از 131085/3كیلومتر با متوسط رشد سالانه 9 درصد به 309862/7 كیلومتر شبكه گازی شهری و روستایی اجرا شده تا پایان سال 1395 رسیده است. در این دوره تعداد انشعابات نصب‌شده خانگی/تجاری و صنعتی از 6170548 انشعاب تا پایان سال 1385 با متوسط رشد سالانه 5/68 درصد به 10721161انشعاب رسیده است. تعداد مصرف كنندگان گاز تا پایان سال 1385 در بخش‌های خانگی/تجاری و صنعتی بالغ‌بر 9292175مصرف كننده بوده كه با متوسط رشد سالانه 8/55 درصد به 21118327 مصرف كننده تا پایان سال 1395 افزایش یافته است. بدین ترتیب بر طبق آمار ارایه شده در سال 1395 درمجموع بیش از 11/826 میلیون مصرف‌كننده تا پایان سال 1385 و حدوداً 1/05 میلیون تا پایان سال 1394 به تعداد مصرف‌کنندگان و مشتركان استفاده از گاز در كشور اضافه شده است.
به‌طورکلی از تجزیه‌وتحلیل شاخص‌های گازرسانی در جداول 6-20 الی6-23 چنین نتیجه می‌شود كه افزایش رشد متوسط سالیانه تعداد انشعابات نصب‌شده و تعداد مصرف كنندگان در دوره شش ساله 95-1390 به ترتیب 4/14 و 7/48 درصد بوده كه نمایانگر این است كه برای هر انشعاب در سال 1389، 1/66 مصرف‌كننده وجود داشته، در حالی كه این رقم در سال 1395 به 1/97 مصرف‌كننده برای هر انشعاب افزایش یافته است.
به‌عبارت‌دیگر هر انشعاب در سال 1395 به تعداد بیشتری مصرف‌کننده تخصص یافته كه توسعه و گسترش چشم‌گیر تعداد ساخت واحدهای مسكونی/تجاری بزرگ به‌صورت برج را در سال‌های مذكور نشان می‌دهد. از سوی دیگر رشد متوسط سالیانه تعداد كل واحدهای تحت پوشش گاز در دوره هفت ساله 95-1389 حدود 6/55 درصد بوده كه كمتر از رشد متوسط سالیانه تعداد مصرف‌كنندگان در سال‌های یاد شده می‌باشد، كه این موضوع نیز نمایانگر 1/17 مصرف‌كننده تحت پوشش گازرسانی برای هر واحد است كه در نتیجه به نحوی دیگر توسعه و گسترش واحدهای مسكونی/تجاری بزرگ را مجدداً تایید می‌نماید.

5-6 عرضه انرژی الكتریكی

عرضه انرژی الكتریكی عبارت است از مجموعه تولید برق در نیروگاه‌های حرارتی، برق حاصل از انرژی‌های تجدیدپذیر و واردات برق از كشورهای همسایه می‌باشد. عمده انرژی الكتریكی توسط نیروگاه های حرارتی تولید شده است. در سال 95 حدود 35/9% برق توسط نیروگاه های سیكل تركیبی، 29/4% بخاری و 26/5% توسط نیروگاه های گازی و سهم بسیار اندك توسط نیروگاه های دیزلی و حدود 8% توسط نیروگاه های تجدید پذیر تولید شده است. تولید برق كشور از انرژی‌های تجدیدپذیر، درحال حاضر از نیروگاه‌های برق‌آبی با سهمی حدود 70/11 درصد و نیروگاه اتمی با سهمی حدود 28/65 درصد، نیروگاه‌های بادی حدود 1/13 درصد و مابقی از طریق تبدیل مستقیم (فتوولتاییك)، غیرمستقیم (سیستم حرارتی خورشیدی) و زیست‌توده می‌باشد.
وضعیت عرضه انرژی الكتریكی از بخش‌های مختلف تولید نیروی برق به شرح زیر می باشد:

1-5-6 تولید برق از نیروگاه‌های حرارتی

نیروگاه‌های حرارتی شامل نیروگاه‌های بخاری، گازی، سیكل تركیبی و دیزلی می باشند كه از سوخت‌های فسیلی برای تولید برق استفاده می نمایند. برق تولیدی نیروگاه‌های حرارتی در سال‌های 95-1385 در جدول 6-24 نشان داده شده است. جدول 6-24 نشان می دهد كه تولید انرژی الكتریكی بوسیله نیروگاه‌های حرارتی به علت افزایش تولید نیروگاه‌های گازی و سیكل تركیبی از روند رشد متوسط افزایشی 4/28 درصدی درسال‌های 95-1385 برخوردار بوده و در سال 1395 نسبت به سال قبل نیز روند رشد افزایشی 0/63 درصدی داشته است.

2-5-6 واردات برق

در حال حاضر ایران با هفت كشور همسایه كه دارای مرزخاكی است از طریق اتصال شبكة برق داخل كشور به شبكه سراسری برخی از كشورهای همجوار، ارتباط الكتریكی دارد. اتصال برق میان چهار كشورعراق، تركیه، آذربایجان و ارمنستان محقق شده و در خصوص دو كشور پاكستان و افغانستان در سطح خطوط فوق توزیع 132 كیلووات ارتباط برقرار است. بدین ترتیب در فصولی كه كشور به برق بیشتری نیاز دارد از كشورهای تركمنستان و ارمنستان و به مقدار كمتر از آذربایجان و نخجوان برق وارد می‌شود كه مقدار كل آن در پنج سال اخیر در حد 3/7 تا 4/2 میلیارد كیلووات ساعت بوده است. روند واردات برق در سال‌های 95-1385 در نمودار 1-6 نشان داده شده است.

چنانكه از نمودار فوق مشهود است، دردوره 95-1385 واردات برق از كشورهای همسایه با توجه به احداث و بهره برداری از نیروگاه‌های جدید و شرایط مصرف برق در كشور، با نوساناتی همراه بوده ولی به هرحال، واردات برق با رشد متوسط 5/18 درصد در دوره 95-1385 افزایش یافته و در سال 1395 نیز نسبت به سال قبل در حدود 1/48 درصد افزایش نشان می دهد. شایان ذكر است كه واردات از كشور ارمنستان به صورت تبادل (تهاتر) گاز با برق انجام می‌شود.
سهم كشورهای همجوار از 4221 میلیون كیلووات ساعت واردات برق در سال 1395، بر اساس آمار و اطلاعات تفضیلی وزارت نیرو به شرح مندرج در نمودار 6-2 بوده كه نشان می‌دهد بیشترین مقدار واردات برق به كشور را كشور تركمنستان با سهم 71/85 درصد و پس از آن ارمنستان با سهم 26/85 درصد به ‌عهده داشته‌اند.

3-5-6 صادرات برق

برق مازاد تولیدی كشور در برخی از ایام سال بخصوص در فصول پاییز و زمستان كه كشور با اوج مصرف برق روبرو به كشورهای عراق، افغانستان، پاكستان، تركیه، ارمنستان و به مقدار كمی نیز به نخجوان صادر می‌گرددكه مقدار آن در پنج سال اخیر در حدود 6/7 تا 11/6 میلیارد كیلووات ساعت بوده است.
روند صادرات برق در سال‌های 95-1385 در نمودار 6-3 نشان داده شده است.
چنانكه از نمودار 6-3 مشهود است، كشور در دوره 95-1385 صادركنندة برق بوده و صادرات در این دوره با متوسط رشد سالیانه 9/17 درصد افزایش یافته كه نسبت به سال قبل 32/5 درصد کاهش داشته است.
سهم كشورهای همجوار از 6688 میلیون كیلووات ساعت صادرات برق كشور در نمودار 6-4 نشان داده شده است. چنان‌كه از نمودار مشهود است، بیشترین صادرات برق ایران به كشورهای عراق و افغانستان به ترتیب با 75/12 و 10/93 درصد از كل صادرات در سال 1395 بوده است.
خاطر نشان می سازد كه چنانچه واردات از صادرات برق در هر سال بیشتر باشد، در این صورت تفاضل بین واردات و صادرات به‌عنوان عرضه حامل انرژی برق در كشور در نظر گرفته می شود.
جدول 6-25 تفاضل واردات و صادرات برق را در دوره 95-1385 نشان می دهد.

 

جدول فوق نشان می دهد كه كشور در سال‌های دوره 95-1385، صادركنندة برق به كشورهای همسایه بوده و لذا تجارت برق در سال‌های دوره فوق الذكر مثبت بوده است.

4-5-6 انرژی‌های تجدیدپذیر

محدودیت منابع فسیلی، رشد بالای مصرف سالانه انرژی در كشور، عدم كارایی فنی و اقتصادی مصرف انرژی در فرآیندهای تولید و مصرف و هدر رفتن میزان قابل ملاحظه‌ای در آن‌ها و مشكلات فزاینده زیست‌محیطی ناشی از آن، ضرورت استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر در كشور را در راستای تنوع‌بخشی به منابع انرژی و توسعه پایدار مورد توجه مسئولان ذیربط در انرژی قرارداده به‌طوری كه در سند چشم‌انداز بیست ساله كشور، 10درصد از تأمین انرژی كل كشور از طریق انرژی‌های پاك تجدیدپذیر در نظر گرفته شده است. در این راستا با وجود منابع فسیلی فراوان در كشور، تلاش‌هایی توسط وزارت نیرو از چندین سال پیش در جهت استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر آغاز شده كه نتایج آن تا پایان سال 1395، دستیابی به 320/254 مگاوات ظرفیت نیروگاهی را به همراه داشته است.
در قانون پنج ساله ششم توسعه كشور، دولت مكلف است سهم نیروگاه های تجدیدپذیر و پاك با الویت سرمایه‌گذاری بخش غیردولتی (داخلی و خارجی) با حداكثر استفاده از ظرفیت داخلی را تا پایان اجرای قانون برنامه به حداقل پنج درصد (5%) ظرفیت برق كشور برساند.
جدول 6-26 ظرفیت پروژه‌های تجدیدپذیر را كه توسط سازمان انرژی‌های تجدیدپذیر و بهره وری انرژی برق (ساتبا) گزارش‌شده تا پایان سال 1395 نشان می‌دهد.

اقداماتی كه تا پایان سال 1395 در استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر در كشور توسط سازمان انرژی‌های تجدیدپذیر و بهره‌وری انرژی برق (ساتبا) و بخش خصوصی به عمل آمده به‌طور خلاصه به شرح ذیل ارایه شده است.

1-4-5-6 انرژی خورشیدی

ایران ازنظر پتانسیل تولید انرژی خورشیدی در مناطق بیابانی كه تقریباً 21 درصد از كل مساحت كشور را شامل می‌شود دارای جایگاه ویژه‌ای است. متوسط انرژی تابشی خورشید در نقاط مختلف ایران حدود 1900 تا 2200 كیلووات ساعت بر متر مربع معادل 1/9 تا 2/2 تراوات ساعت در هر كیلومتر مربع در سال تخمین زده شده است.
سامانه‌های انرژی خورشیدی برای تأمین برق،‌آب گرم، گرما و حتی سرمایش منازل مسكونی و مراكز تجاری صنعتی به كار می‌روند. فناوری سامانه‌های خورشیدی به دو بخش نیروگاهی و كاربردهای غیرنیروگاهی تقسیم می‌شوند:
o سامانه‌های خورشیدی نیروگاهی
• تبدیل مستقیم انرژی خورشیدی به برق (فتوولتاییك)
سیستم فتوولتاییك مستقیماً و بدون بهره‌گیری از مكانیسم‌های متحرك و شیمیایی، انرژی خورشید را به برق تبدیل می‌كند. از آنجایی كه برق‌رسانی به مناطق محروم و دورافتاده كشور به دلیل گستردگی و شرایط خاص جغرافیائی همواره با دشواری روبرو بوده لذا مهم‌ترین كاربرد فعلی سیستم‌های فتوولتاییك در ایران مشتمل بر عرضه برق به روستاهای دورافتاده می‌باشد. روند تولید برق از نیروگاه‌های فتوولتاییک در جدول 6-27 گزارش‌شده ‌است.

جدول فوق نشان می دهد كه به‌طوركلی در دوره 95-1385 عرضه برق از این نیروگاه‌های فتوولتاییك با رشد متوسط كاهشی سالیانه 22/93 درصدی روبرو بوده و نسبت به سال قبل نیز، 71 درصد كاهش داشته است.
برنامه‌هایی در شركت‌های برق منطقه‌ای كشور برای استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر در دست انجام است كه ازجمله می‌توان به موارد زیر اشاره نمود:
• تأمین برق 130 روستای سخت‌گذر هرمزگان كه تعدادی از آن‌ها بالای 20 خانوار است و همچنان بدون برق هستند كه قرار است از طریق انرژی‌های تجدیدپذیر همچون پنل‌های خورشیدی و انرژی باد، برق آن‌هاتأمین گردد.
• احداث نیروگاه‌های كوچك خورشیدی در ساختمان‌های اداری، مسكونی و تجاری استان خراسان نیز از برنامه‌های شركت برق منطقه‌ای خراسان است.
• شركت توزیع نیروی برق استان كردستان تجهیز 15 مدرسه (دارای شرایط لازم) در سطح استان كه شرایط فنی لازم را دارند به نیروگاه‌های برق خورشیدی در دست اقدام دارد و بر طبق برنامه پیش‌بینی شده، قسمتی از برق مدارس یعنی حدود 5 كیلووات برای هر مدرسه از این طریق تأمین خواهد شد.
• شركت توزیع برق شهرستان اصفهان با اعلام طرح استفاده از روش‌های نوین بهره‌برداری از انرژی‌های تجدیدپذیر به‌وسیله سیستم فتوولتاییك، با ارایه تسهیلات بلاعوض 50 درصدی به متقاضیان، از سال 1392 تجهیزات انرژی پاك در 40 مسجد و مدرسه را در این استان نصب كرده است.

o تبدیل غیرمستقیم انرژی خورشیدی به برق (نیروگاه‌های حرارتی خورشیدی)

در روش غیرمستقیم ابتدا انرژی خورشیدی به انرژی حرارتی تبدیل می‌شود. سپس از طریق یك سیكل ترمودینامیكی، انرژی حرارتی به انرژی الكتریكی تبدیل می‌گردد كه به آن “سیستم حرارتی خورشیدی” برق گفته می‌شود. در كشور یك نیروگاه 478 مگاواتی خورشیدی – حرارتی در یزد در دست بهره‌برداری می‌باشد . این نیروگاه به‌صورت دو منظوره خورشیدی و حرارتی است كه توان تولید 17 مگاوات برق خورشیدی را دارا می‌باشد. در تعدادی از دانشگاه‌های كشور نیز نیروگاه‌های كوچك 20 كیلوواتی نصب شده و به بهره‌برداری رسیده‌اند. در نیروگاه خورشیدی شیراز نیز طراحی كلكتورهای خورشیدی 100 متری به پایان رسیده است. ساخت این نیروگاه در گرو تأمین منابع مالی است و در صورت تكمیل و بهره‌برداری از آن، امكان تولید 500 كیلووات ساعت برق خورشیدی در سال از این نیروگاه فراهم خواهد شد.

o سامانه خورشیدی غیر نیروگاهی (انرژی حرارتی خورشیدی)

این سامانه در كشور برای تولید آب گرم در منازل مسكونی و حمام‌ها از طریق نصب آبگرمكن‌ها و حمام‌های خورشیدی در شهرها و روستاها كاربرد عملی داشته است. در این ارتباط در سال‌های پیش، ابتدا توسط شركت بهینه‌سازی مصرف سوخت كشور و وزارت نیرو اقدامات گسترده‌ای در این مورد در سازمان ها و تأسیسات مختلف تجاری صورت گرفت. بانصب آبگرمكن‌ها و حمام‌های خورشیدی، انرژی حرارتی خورشیدی، با سوخت‌های نفت‌سفید و نفت‌كوره كه قبلاً در این وسایل به مصرف می‌رسید جایگزین شده است.
جدول 6-28 تعداد آبگرمكن ها و حمام های خورشیدی نصب‌شده در سازمان ها و تأسیسات تجاری و معادل فرآورده‌های نفتی جایگزین شده از طریق این سامانه خورشیدی را به تفكیك از ابتدای این فعالیت تا پایان سال 1395 نشان می‌دهد.

چنان‌كه جدول فوق الذكر نشان می دهد، در سال 1393، فقط 11آبگرمكن توسط واحد محیط زیست و انرژی حوزه امور شهری در بوستان های سرو، رشد، پونه و قبا همچنین مترو چیتگربرای تامین آب گرم مورد نیاز سرویسهای بهداشتی نصب و به بهره برداری رسیده است، ضمن آنكه آماری نیز برای نصب حمام‌های خورشیدی در این سال گزارش نشده است. بر اساس بررسی‌های به عمل آمده، نصب آبگرمكن‌ها و حمام‌ خورشیدی به بخش خصوصی واگذار شده كه برحسب نیاز توسط متقاضیان درخواست می‌شود،به‌طوری‌كه در چند سال گذشته توسط سازمان‌های مختلف ازجمله شهرداری تهران و سایر سازمان‌ها در استان‌ها رأساً نصب آبگرمكن‌ها و حمام‌های خورشیدی را در اغلب بوستان‌ها و در سایر تأسیسات شهری و روستایی بر عهده داشته است. بنابراین در این رابطه از جایگزینی سوخت‌های مایع و گاز به‌وسیله استفاده از این نوع سامانه انرژی خورشیدی آمار دقیقی بیش از آنچه در جدول فوق آمده در دسترس نیست.براین اساس چنان‌كه از جدول 6-28 مشهود است، از سال‌هایی كه این فعالیت آغاز شده تا پایان سال 1395 با نصب و بهره‌برداری از آبگرمكن‌ها و حمام های خورشیدی كه فقط توسط شركت بهینه‌سازی مصرف سوخت و وزارت نفت نصب‌شده، حدود 0/196 میلیون بشكه معادل نفت خام معادل سوخت‌های مایع (نفت سفید و نفت‌كوره) به‌وسیله استفاده از آبگرمكن‌ها و حمام‌های خورشیدی جایگزین و صرفه جویی گردیده كه البته این مقدار آمار دقیق استفاده از این نوع انرژی را در گستره كشور نشان نمی‌دهد.

2-4-5-6 انرژی باد

با توجه به بررسی‌های دقیق پتانسیل‌سنجی باد و اطلس باد كشور، ظرفیت فعلی استفاده از انرژی باد در كشور 15 هزار مگاوات برآورد شده است و مطالعات انجام شده نشان می دهد كه این رقم در فازهای بعدی با احتساب انرژی بادی دریایی تا 40 هزار مگاوات قابل افزایش است.
تا پایان سال 1395، ظرفیت نیروگاه‌های بادی نصب‌شده در ایران حدود 169 مگاوات اعلام‌شده است. طبق لایحه بودجه سال 1393، وزارت نیرو موظف شده كه برنامه تولید 600 مگاوات برق را از طریق انرژی‌های بادی و خورشیدی در دستور كار قرار دهد. در این ارتباط با توجه به توجیه اقتصادی احداث نیروگاه‌های بادی كه از طریق اعلام افزایش خرید تضمینی برق بادی حاصل شده، 5690 مگاوات تقاضای احداث نیروگاه‌های بادی به سازمان انرژی‌های تجدیدپذیر و بهره‌وری انرژی برق ارایه شده كه دارای موافقت‌نامه اولیه احداث بوده و در حال مطالعه امكان‌سنجی می‌باشند. جداول شماره 6-29 و 6-30 به ترتیب مشخصات و میزان تولید نیروگاه‌های بادی را در سال های 1394 و 1395 و روند عرضه برق از این نیروگاه‌ها را در سال‌های 95-1385 نشان می‌دهد.

جدول فوق نشان می دهد كه به‌طور كلی با نصب توربین های بادی جدید در هر سال در سال‌های
95-1385، عرضه برق بادی با روند رشد متوسط سالیانه افزایشی 7/72 درصدی روبرو بوده ولی در سال 1395 نسبت به سال قبل عرضه انرژی الكتریكی به‌وسیله نیروگاه‌های بادی 8/81 درصد افزایش نشان می‌دهد.

3-4-5-6 انرژی زمین گرمایی

سازمان انرژی‌های نو ایران با همكاری شركت ملی حفاری ایران در طول برنامه چهارم توسعه نخستین چاه پتانسیل‌سنجی منابع زمین‌گرمایی را در دامنه ارتفاعات سبلان تكمیل كرد و حاصل این عملیات حفاری 12 حلقه چاه اكتشافی با عمق 3 هزار متر بود كه هر یك از این چاه‌ها توان تولید 5 مگاوات برق و 15 برابر آن حرارت را دارند كه از این منبع می‌توان برای گرمایش و مصرف برق خانه‌ها استفاده كرد.
با این عملیات مخزن ژئوترمالی با ابعاد 5 در 5 كیلومتر و با عمق 2 هزار كیلومتر و درمجموع با حجم 40 كیلومتر مربع در عمق 2 هزار متری زمین كشف شد كه یكی از بزرگ‌ترین مخازن ژئوترمال دنیا به شمار می‌رود. در این مخزن با نصب توربین‌های بخار، ضمن تولید برق امكان تولید 4 برابر آن حرارت وجود دارد كه می‌تواند گرمایش خانه‌های شهر مشكین‌شهر در دامنه سبلان را تأمین نماید.

بدین ترتیب با توجه به مطالب فوق همچنان مانند سال 1393، 11 حلقه چاه حفاری شده كه از مجموع 11 حلقه چاه اكتشافی، حفر هفت حلقه به مخزن زمین‌گرمایی انجام شده و حفاری بقیه چاه‌های ژئوترمال قرار است به بخش خصوصی واگذار شود. بر اساس حفاری‌های انجام شده تاكنون در 11 حلقه چاه، ظرفیت برآورد شده تولید برق توسط مشاور، 50 مگاوات الكتریكی می‌باشد كه بر طبق مجوز و موافقت شركت توانیر فعلاً 5 مگاوات نیروگاه به‌صورت پایلوت در سایت مشكین‌شهر احداث خواهد شد كه تا 50 مگاوات، قابلیت افزایش خواهد داشت. بر اساس این گزارش در شرایط فعلی، زمینه برای تولید برق زمین‌گرمایی از هفت حلقه چاه حفر شده وجود دارد لذا برای واگذاری این چاه‌های اكتشافی به سرمایه‌گذاران بخش خصوصی اعلام آمادگی شده است. قرار است پس از ساخت نخستین نیروگاه آزمایشی فوق‌الذكر (مراحل برگزاری مناقصه آن یك بار انجام شده و به نتیجه نرسیده و برای بار دوم، مراحل در سال 1392 تجدید گردیده كه اسناد مناقصه آن در حال بررسی فنی می‌باشد)، سایر نیروگاه‌ها توسط بخش خصوصی احداث گردند. شایان ذكر است كه درمجموع امكان طراحی و ساخت و راه‌اندازی 250 مگاوات برق تجدید‌پذیر و پاك در منطقه مشكین‌شهر از محل انرژی زمین‌گرمایی وجود دارد.
سازمان انرژی‌های تجدیدپذیر و بهره‌وری انرژی برق با مطالعات انجام شده از طریق چاه‌پیمایی در كشور 14 منطقه مستعد را تعیین كرده كه از آن جمله می‌توان به پتانسیل‌های بالای مناطق اردبیل، سهند، خوی، رامسر، طبس، تفتان، دماوند و بوشهر برای استفاده از انرژی زمین‌گرمایی اشاره كرد.

4-4-5-6 زیست توده

زیست‌توده اجزای تجزیه‌پذیر بقایای گیاهی و جانوری مانند پسماندها و زائده‌های كشاورزی و دامی است كه پس از نفت و گاز و زغال‌سنگ چهارمین منبع تأمین انرژی موردنیاز بشر به شمار می‌آید. در حال حاضر تخمین زده می‌شود كه 11 درصد انرژی موردنیاز ساكنان زمین از این منابع تأمین می گردد. سازمان انرژی‌های تجدیدپذیر و بهره‌وری انرژی برق (ساتبا) در چند سال گذشته برنامه‌ای را با هدف تخمین ظرفیت زیست‌توده و تعیین پراكندگی‌های منابع انرژی آن، بررسی و مطالعه روش‌ها، پیشینه فعالیت‌های انجام شده در كشور در زمینه پتانسیل منابع زیست‌توده و معرفی چند منطقه مناسب برای راه‌اندازی نیروگاه‌های تولید انرژی پاك از زیست‌توده تعریف كرده و در دست اقدام دارد.
بر اساس این مطالعات در حوزه ضایعات كشاورزی استان فارس كه سطح وسیعی از آن را مزارع پوشانده است در صدر استان‌های دارای ظرفیت زیست‌توده قرار دارد. همچنین استان‌های شمالی به علت وجود شالی‌های برنج، استان‌های آذربایجان شرقی، غربی و اردبیل به علت وجود باغ‌های میوه و استان خوزستان به علت كشت گسترده نیشكر موقعیت مناسبی برای تولید انرژی از زیست‌توده دارند.
جدول 6-32 تولید ناویژه نیروگاه‌های حرارتی زیست‌توده در سال‌های 95-1389 را نشان می‌دهد.

در ارتباط با تولید انرژی الكتریكی و كودهای كشاورزی از ضایعات و زباله‌ها برخی از اقداماتی كه تا پایان سال 1395 انجام شده یا در دست اجرا بوده به شرح زیر می‌باشد.
• دو نیروگاه در استان‌های فارس و خراسان از سال‌های پیش احداث شده است. ظرفیت اسمی نیروگاه‌های بیوگاز كشور 1860 كیلووات كه 1200 كیلووات آن مربوط به نیروگاه زیست‌توده در شیراز و 660 كیلووات مربوط به نیروگاه زیست‌توده در مشهد می‌باشد. ظرفیت عملی این دو نیروگاه 1665 كیلووات و تولید ناویژه آن 6/466 گیگاوات ساعت در سال 1395 است.

• با توجه به این كه روزانه مقدار متنابهی زباله در استان مازندران كه بر اساس آمار 75 درصد زباله‌ها از نوع تر و مابقی آن خشك است، ساخت 8 كارخانه كمپوست و نیروگاه زباله‌سوز در این استان بر اساس مصوبات دولت در نظر گرفته شده كه به علت مشكلات اعتباری به بهره‌برداری نرسیده‌اند. واحدهای كمپوست در شهرهای قائم‌شهر، بهشهر و نور با پیشرفت نسبتاً مطلوبی در حد 70 تا 90 درصد در حال ساخت هستند اما در شهرهای بابلسر، نوشهر، ساری و آمل این طرح‌ها تاكنون اجرایی نشده است و كارخانه كمپوست در تنكابن با ظرفیت 250 تن زباله در روز بخش اعظمی از كار ساخت آن انجام شده و سالن پردازش آن 2 سال است كه جداسازی زباله‌های خشك و تر را انجام می‌دهد.
• در ساری و نوشهر نیز ساخت نیروگاه زباله‌سوز مطرح است كه با تكمیل این نیروگاه‌ها در شرق و غرب استان، بخشی از برق موردنیاز منطقه تأمینمی‌شود. ظرفیت دفع زباله نیروگاه زباله‌سوز ساری 500 تن و نیروگاه زباله‌سوز نوشهر و چالوس 250 تن در روز است كه فقط امكانات زیربنایی و اقدامات اولیه این دو طرح از سوی شهرداری مربوطه در حال انجام است.
• از آنجایی كه سوخت‌های زیستی نظیر الكل، بیودیزل و بیوفیول فرآورده‌های انرژی‌زای مهمی هستند كه از محصولات و ضایعات كشاورزی تولید می‌شوند،در سال‌های اخیر در ایران اقداماتی برای تولید سوخت زیستی توسط سازمان‌های مختلف انجام شده و یا در دست اجرا است كه از آن جمله می‌توان به موارد زیر اشاره نمود:
با توجه به پتانسیل‌های استان كرمانشاه، طرح تولید اتانول زیستی برای جایگزینی سوخت‌های فسیلی با مشاركت بخش خصوصی، از ضایعات كشاورزی با ظرفیت روزانه 100 تا 200 هزار لیتر در كرمانشاه در دست احداث قرارگرفته است. اتانول زیستی بهترین جایگزین برای ماده افزودنی MTBE است كه در حال حاضر جهت بهبود عدد اكتان بنزین تولیدی كشور مصرف می‌شود.
کارخانه سوخت بیودیزل (سوخت سبز) در استان اصفهان در اواخر سال 1391 افتتاح شد. در این كارخانه نفت‌گاز گیاهی بر اساس استاندارد یورو 4 و 5 تولید می‌گردد كه استفاده از آن كاهش آلودگی هوا را به خصوص در مورد هیدروكربورهای نسوخته (HC)، منواكسید كربن و ذرات معلق و اكسیدهای نیتروژن در پی خواهد داشت. در حال حاضر سالانه 120هزار تن از این سوخت درمجموعه بیودیزل ایران تولید می‌شود و در مرحله بعدی قرار است این طرح با احداث مجموعه دیگری در قشم با ظرفیت 800 هزار تن ادامه یابد. این سوخت كه جایگزینی برای نفت‌گاز است به دلیل استفاده از منابع گیاهی و روغن‌های پسماند در تولید آن، عنوان سوخت سبز را به خود اختصاص داده است.
محققان تیم تحقیقاتی سوخت‌های زیستی پژوهشكده بیوتكنولوژی كشاورزی موفق به ساخت راكتور پیشرفته تولید بیودیزل و تولید افزودنی تركیبی (سوخت دیزل + 5 درصد) شدند كه افزایش آن به‌عنوان افزودنی در حد 5 درصد در انواع موتورهای دیزلی بدون هیچ‌گونه تغییری در عملكرد موتور، روانكاری، بهسوزی و كاهش آلاینده‌های احتراق مانند منو‌اكسید كربن، دی اكسید كربن، هیدروكربورهای نسوخته و اكسیدهای نیتروژن و كاهش مصرف سوخت را به دنبال خواهد داشت بر طبق اظهارات مدیر توسعه اقتصادی و جذب سرمایه منطقه ویژه اقتصادی پارس، كاشت انبوه گیاه جاوتروفا در هزار هكتار زمین به‌منظور بیابان‌زدایی و تولید سوخت بیودیزل در این منطقه با همكاری دانشگاه خلیج‌فارس و یك سرمایه‌گذار داخلی در دست اجرا قرار خواهد گرفت.
در سبد سوخت كشور كه چندی پیش به تصویب رسید سهم نفت‌گاز از 17 درصد به 24 درصد ارتقاء یافت. لذا با توجه به افزایش سهم خودروهای دیزلی در ناوگان حمل‌ونقل كشور، برنامه گسترده‌ای توسط كارگروه تخصصی در وزارتخانه‌های كشاورزی و نفت (شركت بهینه‌سازی مصرف سوخت كشور) برای تهیه سوخت این دسته از خودروها در نظر گرفته شده كه از آن جمله می‌توان به تولید بیو‌اتانول و بیو‌دیزل از پسماندهای صنایع كشاورزی و صنایع غذایی اشاره كرد كه قرار است برای امتزاج در بنزین و نفت‌گاز تولیدی كشور مورداستفاده قرار گیرند. در این ارتباط كارگروه تخصصی فوق‌الذكر این طرح را سازماندهی خواهند كرد.
از اقدامات گسترده دیگری كه در مورداستفاده از سوخت زیستی در كشور به عمل آمده تولید كود (كمپوست) و برق از زباله‌ها در برخی از كلان‌شهرهای كشور است كه از آن جمله می‌توان به موارد زیر اشاره نمود. شایان ذكر است كه میزان كل زباله تولیدی كشور 50 هزار تن در روز است كه 30 هزار تن آن زباله‌های آلی است. پسماندهای شهری یكی از منابع تولیدكننده انرژی هستند كه در كنار گستره وسیعی از مواد، جهت تولید بیوگاز و درنهایت در تولید برق استفاده می‌شود ضمن آن كه از تفاله‌های باقیمانده، كود آلی باکیفیت خوب نیز تهیه می‌گردد.
محققان پژوهشی كشور، با شبیه‌سازی ژن‌های جلبك سعی دارند سوخت زیستی تولید كنند. در این تحقیقات بیودیزل و بیواتانول از طریق جلبك‌ها و یك سری گیاهان تولید می‌شود. در روش تولید بیودیزل و بیواتانول جزئیات بدین ترتیب است كه برخی از ژن‌ها به‌ویژه ژن‌هایی كه در مسیر تركیبات معطر كردن گیاهان هستند را شبیه‌سازی می‌كنند و از آن برای تولید سوخت‌های زیستی استفاده می‌شود. در این تحقیقات نیز ژن‌های جلبك را شبیه‌سازی و برای تولید سوخت زیستی استفاده كرده‌اند. در این پروژه از مهندسی ژنتیك، كشت بافت و مخمرها استفاده شده است.
اصفهان تنها کلان‌شهری است که زباله‌های خود را دفن نمی‌کند. درحال حاضر اصفهان دارای چهار خط‌پردازش‌زباله‌با‌ظرفیت‌روزانه1100‌تن‌می‌باشدکه در دو نوبت‌کاری فعالیت می‌کنند. بطورمیانگین در شهر اصفهان روزانه 1000 تن زباله تولید می‌شود که حدود 700 تن این پسماند تبدیل به کود کمپوست (آلی) می‌شود. روزانه 250 تن پسماند خروجی کارخانه کمپوست که بیشتر مواد پلیمری، کاغذ و پوشاک هستند برای استفاده در دستگاه زباله‌سوز برای تامین سوخت ذخیره می‌شوند. پسماند خروجی کارخانه کمپوست که ارزش‌حرارتی بالایی دارد برای تولید انرژی استفاده می‌شود.
کارخانه تصفیه شیرابه زباله در کهریزک با گنجایش 1400 متر مکعب تصفیه آب، در سال 1391 راه‌اندازی شد. در این کارخانه شیرابه به‌صورت شیمیایی و هوازی و غیرهوازی به آب تصفیه شده تبدیل می‌شود که برای آبیاری فضای سبز 1100 هکتاری مجتمع آرادکوه کهریزک مورداستفاده قرار می‌گیرد. از باقیمانده تفاله شیرابه‌ها کود کمپوست تهیه می‌گردد که برای استفاده در فضای سبز بکار می‌رود. بدین ترتیب از هفت هزار تن زباله تولیدی شهر تهران که بخش عمده آن زباله‌‌ تر است، کمپوست در مجتمع “دفع و مدیریت پسماند آرادکوه کهریزک” با کیفیت خوب تولید می‌شود.
در سال 1388 نصب یک نیروگاه زباله سوز در منطقه خراسان رضوی (مشهد) با ظرفیت 0/66 مگاوات و همچنین یک نیروگاه زباله سوز در منطقه فارس با ظرفیت 1/2 مگاوات نصب‌شده که قابلیت تولید 60 میلیون کیلووات ساعت برق را به‌طور متوسط در سال دارا بوده و برق تولیدی را به شبکه سراسری تزریق می‌کنند.
افزون بر موارد فوق، کارخانه تولید برق از پسماند خانگی با ساخت بزرگترین سامانه هاضم (دایجستر) در زمینی به مساحت سه هکتار در شمال شرق تهران در جاده آبعلی نزدیک‌ترین منطقه به محدوده منطقه 4 شهرداری و ایستگاه انتقال حکیمیه که یکی از پرزباله‌ترین ایستگاه انتقال زباله شهرداری می‌باشد در دست ساخت است. تکنولوژی بکار رفته در این پروژه بر اساس استاندارد اروپا می‌باشد. این سامانه دارای یک خط پردازش، اتاق کنترل، اتاق‌های پمپ، 20 مخزن 14 هزار متر مکعبی است. ظرفیت خط پردازش 300 تن در یک نوبت کاری است که پیش‌بینی می‌شود 200 تن آن به‌عنوان پسماند تر جهت ورود به سیستم هاضم و مابقی آن پسماند خشک باشد كه که به‌عنوان سوخت استفاده می‌شود. پسماندهای تر پس از خرد شدن به‌طور متوسط به مدت 21 روز در مخازن مختلف سامانه هاضم بواسطه حرارت، رطوبت و فعالیت میکرو ارگانیسم ها فرآوری شده و در نهایت بیوگاز پس از خالص‌سازی جهت تولید برق در نیروگاه کارخانه مصرف می‌شود. توان تولید برق سامانه هاضم در فاز اول 2 مگاوات در روز است كه در فاز بعدی در نهایت به 6 مگاوات در کنار تولید کود کمپوست غنی شده خواهد بود. شایان ذکر است که کارخانه برق در این منطقه به‌صورت آزمایشی راه‌اندازی شده است.
یک کارخانه برق با استفاده از سامانه هاضم با تکنولوژی کارخانه منطقه 4 شهرداری نیز در کهریزک در دست ساخت است که با افتتاح این کارخانه فعالیت شهرداری تهران در بخش پردازش در این منطقه تکمیل خواهد شد.
در مازندران ساخت دو نیروگاه برق با ظرفیت 650 تن زباله معادل 28 درصد زباله های تولیدی این استان که در حدود 2500 تن در روز است در دست ساخت قرارگرفته است.
طرحی در مدیریت پژوهش و فناوری شرکت بهینه‌سازی مصرف سوخت کشور برای استفاده و بکارگیری از منابع زیست‌توده جامد شامل ضایعات جنگلی، زایدات چوبی، خاک اره و ضایعات کشاورزی (کاه، پوشال برنج، باگاس نیشکر و چقندر قند) به‌صورت مستقل و یا ترکیبی با انرژی خورشیدی برای مناطق روستایی در دست مطالعه و بررسی است. این طرح برای تامین بخشی از انرژی روستایی و بخش کشاورزی با منابع تجدیدپذیر و پیدا کردن جایگزینی مناسب برای استفاده از منابع هیدروکربوری نفت و گاز می‌باشد. در این طرح ضایعات پس از خشک کردن، خرد شدن وارد دستگاه پلت‌ساز می‌شود و بصورت پلت برای استفاده در سیستم های احتراق آماده می‌گردد. ارزش حرارتی یک تن زیست‌توده فشرده معادل 8/2 بشکه نفت و یا 75/13 فوت مکعب گاز است.
جمع بندی عرضه انرژی الكتریكی حاصل از انرژی‌های تجدیدپذیر
جدول 6-33 میزان كل عرضه برق حاصل از انرژی‌های تجدیدپذیر را در سال‌های 95-1385 نشان می دهد.

چنانکه جدول 6-33 نشان می دهد در سال 1387، استفاده از برق‌آبی به‌ علت خشكسالی و كاهش ذخیره آب پشت سدها به‌شدت كاهش یافت و عرضه انرژی الكتریكی نسبت به سال قبل (1386) به طور قابل ملاحظه ای با رشد كاهشی 72/7 درصدی روبرو گردید به‌طوری كه این امر منجر به كاهش شدید با رشد متوسط سالیانه در سال‌های 87-1384 به میزان 32/6- درصد شد. در سال‌های 95-1388 عرضه برق از نیروگاه های تجدیدپذیر به علت شرایط جوی مطلوب و تولید بیشتر برق از نیروگاه‌های آبی، بادی، فتوولتاییك و به خصوص برق اتمی با نرخ رشد 11/53 درصد مواجه گردید كه در نتیجه رشد متوسط سالیانه دوره زمانی 95-1385 را به 2/41 درصد رسانده است.

5-5-6 عرضه كل انرژی الكتریكی

جدول 6-34 عرضه كل انرژی الكتریكی، شامل عرضه برق از نیروگاه‌های حرارتی، واردات برق و عرضه برق حاصل از انرژی‌های تجدیدپذیر را نشان می دهد.

جدول فوق نشان می دهد كه عرضه كل انرژی الكتریكی در دوره 95-1385 به دلیل تأمین نیازهای روز‌افزون بخش‌های اقتصادی-اجتماعی به برق، با رشد متوسط سالیانه افزایشی 4/13 درصد روبرو بوده و در سال 1395 نیز نسبت به سال قبل روند رشد افزایشی را به میزان 2/72 درصد ادامه داده است.

1-5-5-6 شبكه انتقال، توزیع و پست‌های برق

انرژی برق پس از تولید در نیروگاه‌ها از طریق پست‌های نیروگاهی به شبكه خطوط با ولتاژهای مختلف و از آنجا به مراكز مصرف انتقال می‌یابد. این دسته از پست‌ها جزو شبكه انتقال نمی‌باشند و مالكیت آنها با نیروگاه‌ها می‌باشد. در حال حاضر متداول‌ترین سطح ولتاژ خطوط انتقال در كشور 400 و 230 كیلوولت می‌باشد.
سطح ولتاژ برای خطوط فوق توزیع 132، 66 و 63 كیلوولت می‌باشد كه انرژی دریافتی شبكه 400 و 230 كیلوولتی را به شبكه‌های توزیع می‌رسانند و خطوط فشار متوسط (با ولتاژ 20 كیلوولت) برق را از پست‌های فوق توزیع انتقال می‌دهند. شبكه‌های فشار متوسط، برق مورد نیاز مشتركین بزرگ نظیر كارخانجات صنعتی و … را به صورت مستقیم تامین می‌نمایند. برق مصرف‌كنندگان عادی به وسیله خطوط فشار ضعیف (دارای ولتاژ 380 ولت سه فاز و 220 ولت تك فاز و فركانس 50 هرتز) تامین می‌گردد.
در سال 1395 به ظرفیت پست های انتقال 400 و 230 کیلوولتی شامل پست‌های بلافصل نیروگاهی، 9503 مگاولت آمپر و به ظرفیت پست‌های فوق توزیع 132 و 66 و 63 کیلوولتی، 2953 مگاولت آمپر و به طول خطوط انتقال 400 و 230 کیلوولتی، 727 كیلومترمدار و به طول خطوط فوق توزیع 132 و 66 و 63 کیلوولتی، 924 کیلومترمدار افزوده شده است. در بخش توزیع نیز در سال 1395 به طول خطوط فشار متوسط و ضعیف شبکه توزیع نیرو به‏ترتیب 9114 و 8586 کیلومتر و به ظرفیت ایستگاه‌های (ترانسفورماتورها) توزیع، 4164 مگاولت آمپر اضافه گردید.
جدول 6-35 وضعیت شبكه انتقال، فوق توزیع و پست های برق را در سال 1395 نشان می دهد.

2-5-5-6 هیزم و سوخت‌های سنتی

ایران با داشتن 14/3 میلیون هكتار جنگل كه بیش از 8 درصد سطح كل كشور است از كشورهای با پوشش كم جنگل محسوب می‌شود. جنگل‌های ایران در پنج ناحیه رویشی مستقل از شمال به جنوب گسترده شده‌اند. جنگل‌های زاگرس به مساحت 6 میلیون هكتار در اقلیمی نیمه‌مرطوب تا نیمه‌خشك مستقر شده‌اند. آن طور كه بررسی‌های كارشناسان سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری نشان می‌دهد رویشگاه 7 استان از 11 استان زاگرسی مبتلا به پدیده خشكیدگی شده‌اند به‌طوری كه اعلام‌شده یك میلیون و 130 هكتار ازاین‌رویشگاه‌ها با این پدیده مواجه‌اند. از سوی دیگر، جنگل‌های شمال نیز پدیده خشكیدگی را در سال‌های اخیر تجربه می‌كنند. در این راستا تخمین زده‌اند كه موجودی چوب جنگل‌های شمال به دلیل كاهش توان تولید چوب در هر هكتار از 600 مترمكعب به 300 مترمكعب کاهش‌یافته است.
جدول6-36 وضعیت عرضه واقعی هیزم و سوخت‌های سنتی را در سال‌های 95-1386 نشان می دهد.

6-6 جمع‌بندی عرضه كل حامل‌های انرژی

عرضه كل حامل‌های انرژی شامل عرضه نفت خام، فرآورده های نفتی، گاز، مایعات و میعانات گازی، انرژی‌های تجدیدپذیر و زغال‌سنگ و سوخت‌های سنتی در جدول 6-37 نشان داده‌شده است.

چنانكه جدول فوق نشان می دهد، عرضه كل حامل‌های انرژی در سال‌های 95-1385 با رشد متوسط 1/08 درصد روند افزایشی داشته و در سال 1395 نسبت به سال قبل نیز 5/41 درصد افزایش نشان می دهد.